ASEAN đối mặt với áp lực địa chính trị trước những rủi ro về năng lượng và sự thay đổi của các liên minh

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang đối mặt với một giai đoạn áp lực nặng nề khi các nhà lãnh đạo tại Manila nỗ lực chèo lái qua một bối cảnh địa chính trị đầy biến động, được đánh dấu bởi sự bất ổn tại Trung Đông và sự thay đổi trong các liên minh khu vực. Trong các cuộc họp vào tháng 7, các quốc gia thành viên đã bày tỏ lo ngại sâu sắc về an ninh năng lượng và khả năng của tổ chức trong việc quản lý các cuộc khủng hoảng nội bộ như nội chiến Myanmar. Những cuộc thảo luận này diễn ra trong bối cảnh tầm ảnh hưởng của khối đang bị thử thách bởi các lợi ích cạnh tranh từ Hoa Kỳ và Trung Quốc.
- Theo The Boston Herald, các bộ trưởng ngoại giao ASEAN đã kêu gọi mở cửa ngay lập tức eo biển Hormuz để bảo vệ nguồn cung năng lượng.
- Theo Eurasia Review, Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth đã đề xuất một chương trình hợp tác quốc phòng "mạnh mẽ, lặng lẽ và rõ ràng" tại Cebu.
- Theo CFR, một cuộc khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy Trung Quốc hiện đang được nhìn nhận tích cực hơn Hoa Kỳ tại hầu hết các quốc gia được khảo sát.
Liệu xung đột ở Trung Đông có làm gián đoạn các nền kinh tế Đông Nam Á?
Cuộc chiến đang diễn ra liên quan đến Hoa Kỳ và Iran gây ra mối đe dọa trực tiếp đến sự ổn định kinh tế của Đông Nam Á. Do khu vực này phụ thuộc nặng nề vào dầu mỏ và khí thiên nhiên hóa lỏng từ Vịnh Ba Tư, bất kỳ sự gián đoạn nào đối với các tuyến đường vận tải biển cũng có thể gây ra những cú sốc năng lượng lớn. Sự tổn thương này đã được thể hiện rõ khi Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia vào tháng 3 để bảo vệ nguồn cung nhiên liệu và thực phẩm.
Các bộ trưởng ASEAN đặc biệt lo ngại về eo biển Hormuz, một tuyến đường thủy từng xử lý khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu trước khi xung đột bắt đầu, theo báo cáo của The Boston Herald. Khối này đã ra một tuyên bố chung kêu gọi hòa bình và cảnh báo rằng chiến tranh tái diễn có thể hủy hoại khả năng tiếp cận năng lượng, làm trầm trọng thêm tình trạng nghèo đói và làm gián đoạn sản xuất lương thực do cắt đứt nguồn cung phân bón.
Hoa Kỳ và Trung Quốc đang cạnh tranh ảnh hưởng như thế nào?
Hoa Kỳ đang nỗ lực duy trì vai trò là một đối tác đáng tin cậy tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, ngay cả khi sự phổ biến của nước này trong khu vực đang đối mặt với nhiều thách thức. Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio đã đến thăm Manila để trấn an các quan chức rằng Washington vẫn tiếp tục đầu tư vào an ninh khu vực. Trong cuộc họp, ông Rubio tuyên bố rằng ông tin rằng câu chuyện của thế kỷ 21 sẽ được viết nên tại khu vực này.
Tuy nhiên, dữ liệu gần đây cho thấy một sự thay đổi trong tâm lý khu vực. Theo CFR, một cuộc khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy Trung Quốc hiện đang được nhìn nhận tích cực hơn Hoa Kỳ tại nhiều quốc gia châu Á. Tại Malaysia, khoảng cách là con số đáng kinh ngạc 56 điểm nghiêng về phía Trung Quốc, trong khi tại Indonesia, khoảng cách là 43 điểm. Sự thay đổi này diễn ra sau nhiều năm thay đổi chính sách của Hoa Kỳ, bao gồm cả việc chính quyền Trump áp thuế lên Philippines và sáu thành viên khác của ASEAN.
Trong khi Hoa Kỳ cung cấp hỗ trợ tài chính quân sự, chẳng hạn như 100 triệu USD cho Philippines, các nhà lãnh đạo khu vực cũng đang nhận được viện trợ và đầu tư đáng kể từ Trung Quốc. Sự cạnh tranh này khiến ASEAN khó duy trì lập trường trung lập trong các cuộc tranh giành quyền lực toàn cầu.
Chiến lược quốc phòng của Hoa Kỳ đối với khu vực là gì?
Hoa Kỳ đang theo đuổi chiến lược "hòa bình thông qua sức mạnh" để đối phó với các căng thẳng khu vực. Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth đã phác thảo một chương trình hợp tác tại Cebu, nhấn mạnh vào nhận thức về lĩnh vực hàng hải và khả năng tác chiến hiệp đồng hải quân. Ông lập luận rằng những sự hợp tác thực tế này giúp xây dựng năng lực cần thiết để ngăn ngừa xung đột giữa các quốc gia.
"Cách tiếp cận mà chúng tôi đang thực hiện, chúng tôi mô tả là mạnh mẽ, lặng lẽ và rõ ràng. Đủ mạnh mẽ để ngăn chặn sự cưỡng ép và xâm lược, đủ lặng lẽ để tránh leo thang không cần thiết hoặc các màn trình diễn công khai để hành động của chúng tôi tự lên tiếng [và] đủ rõ ràng để bạn bè, đối tác và các đối thủ tiềm năng của chúng tôi hiểu chính xác lập trường của Hoa Kỳ, và rằng chúng tôi sẽ bảo vệ lợi ích của mình cũng như lợi ích của các đồng minh và đối tác,"
Ông Hegseth, Bộ trưởng Chiến tranh, đã giải thích trong Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN.
Chiến lược này nhằm hỗ trợ các quốc gia tự cường, có thể tự bảo vệ chủ quyền của mình. Ông Hegseth đã chỉ ra lệnh ngừng bắn kéo dài giữa Thái Lan và Campuchia, bắt đầu từ năm 2025, như một ví dụ thành công về mục tiêu do ASEAN dẫn dắt mà Hoa Kỳ sẵn sàng ủng hộ. Khi tổ chức này tiến gần đến kỷ niệm 50 năm vào năm tới, Hoa Kỳ dự định tìm kiếm một khuôn khổ quốc phòng tham vọng hơn.
Liệu ASEAN có thể giải quyết cuộc khủng hoảng ở Myanmar?
Nội chiến ở Myanmar vẫn là một trong những thách thức khó khăn nhất đối với khối 11 quốc gia này. Kể từ khi quân đội nắm quyền vào năm 2021, cuộc xung đột đã dẫn đến hơn 8.100 người thiệt mạng và gần 22.500 người bị giam giữ, theo Hiệp hội Hỗ trợ các Tù nhân Chính trị. Bất chấp những con số này, ASEAN đã gặp khó khăn trong việc thực hiện kế hoạch hòa bình 5 điểm do sự không tuân thủ của chính phủ do quân đội hậu thuẫn.
Gần đây, cách tiếp cận của khối đối với Myanmar đã có một sự chuyển dịch gây tranh cãi. Vào tháng 7, các bộ trưởng ngoại giao ASEAN đã gặp các nhà lãnh đạo Myanmar lần đầu tiên sau 5 năm. Động thái này được một số người coi là cách để phá vỡ thế bế tắc chính trị, nhưng các nhóm nhân quyền đã chỉ trích quyết định này. Họ lập luận rằng cuộc họp đã trao tính chính danh cho chính quyền quân sự mà không đạt được bất kỳ sự nhượng bộ nào cho người dân đang phải chịu đựng cuộc xung đột.
Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Theresa Lazaro đã bảo vệ việc tiếp xúc này, tuyên bố rằng con đường dẫn đến hòa bình đòi hỏi sự ngoại giao kiên quyết với tất cả các bên. Tuy nhiên, việc thiếu tiến triển trên thực địa đồng nghĩa với việc các vấn đề như người tị nạn, ma túy và dịch bệnh tiếp tục tràn qua biên giới Đông Nam Á.
Các tranh chấp lãnh thổ ở Biển Đông đang được xử lý như thế nào?
Các cuộc đối đầu lãnh thổ ở Biển Đông vẫn là nguồn cơn căng thẳng thường trực. Những tranh chấp này liên quan đến Trung Quốc, Đài Loan và một số thành viên ASEAN, bao gồm Brunei, Malaysia, Philippines và Việt Nam. Căng thẳng đã đặc biệt gia tăng giữa lực lượng cảnh sát biển và hải quân Trung Quốc với Philippines trong những năm gần đây.
Các nhà lãnh đạo ASEAN hiện đang cố gắng đàm phán một "bộ quy tắc ứng xử" với Trung Quốc. Hiệp ước này nhằm ngăn chặn các tranh chấp hàng hải leo thang thành xung đột quân sự toàn diện. Trong các cuộc đàm phán tại Manila, các bộ trưởng đã gặp Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị để thảo luận về tình trạng của các cuộc đàm phán đang diễn ra này. Mặc dù bộ quy tắc ứng xử nhằm cung cấp một khuôn khổ cho sự ổn định, nhưng hiệu quả của các cuộc đàm phán này vẫn chưa chắc chắn do sự quyết liệt ngày càng tăng của Bắc Kinh trong khu vực.
Góc nhìn từ các bên
Các bên liên quan khác nhau trong những căng thẳng khu vực này đưa ra những quan điểm rất khác nhau về tình hình hiện tại:
- Hoa Kỳ: Theo The Boston Herald, các quan chức Hoa Kỳ coi sự hiện diện của họ là một cách để đảm bảo một "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở" và cung cấp an ninh cho các đồng minh.
- Các quan chức ASEAN: Như báo cáo của CFR, nhiều quan chức cảm thấy rằng những lời nói của Hoa Kỳ có rất ít ý nghĩa khi các chính sách kinh tế, chẳng hạn như thuế quan, mâu thuẫn với các cam kết an ninh.
- Chính quyền quân sự Myanmar: Mặc dù không được trích dẫn trực tiếp, chính quyền quân sự đã sử dụng các cuộc họp gần đây để giành lấy tính chính danh quốc tế và đã tăng cường hỗ trợ quân sự từ các quốc gia như Nga và Trung Quốc để thúc đẩy chiến dịch của mình.
Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Các sự kiện và cột mốc sau đây sẽ quyết định hướng đi của khu vực:
- Việc hoàn thiện và công bố thông cáo chung của ASEAN liên quan đến sự ổn định của Trung Đông và eo biển Hormuz.
- Tiếp tục các cuộc đàm phán giữa ASEAN và Trung Quốc liên quan đến "bộ quy tắc ứng xử" ở Biển Đông.
- Kỷ niệm 50 năm thành lập ASEAN vào năm tới, đây sẽ là thời hạn cho các khuôn khổ hợp tác và quốc phòng mới.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao cuộc chiến ở Trung Đông lại là mối lo ngại đối với Đông Nam Á?
Đông Nam Á phụ thuộc nặng nề vào dầu mỏ và khí đốt từ Vịnh Ba Tư, vì vậy bất kỳ sự đóng cửa nào của eo biển Hormuz cũng có thể khiến giá năng lượng và chi phí thực phẩm tăng vọt.
ASEAN có hiệu quả trong việc giải quyết các xung đột khu vực không?
Các nhà phê bình lập luận rằng tổ chức này "không có thực quyền" vì đã thất bại trong việc chấm dứt nội chiến ở Myanmar hoặc giải quyết các tranh chấp ở Biển Đông mặc dù đã có nhiều năm họp bàn.
Tại sao Trung Quốc đang trở nên phổ biến hơn ở Đông Nam Á?
Theo các cuộc thăm dò khác nhau, sự đầu tư và viện trợ ngày càng tăng của Trung Quốc đang được đặt lên bàn cân so với các chính sách của Hoa Kỳ như thuế quan, dẫn đến sự thay đổi trong sự ủng hộ của công chúng tại các quốc gia như Malaysia và Indonesia.


